-
İhsaniye Mh. Sultan Cem Cd. No: 33/404
Konya/Türkiye
- İhsaniye Mh. Sultan Cem Cd. No: 33/404 Konya/Türkiye
Yeme bozuklukları; yemek, kilo ve beden algısı ile ilgili düşünce ve duyguların kişiye belirgin sıkıntı vermesiyle ortaya çıkan, sağlığı olumsuz etkileyebilecek şekilde yetersiz, aşırı veya düzensiz yeme davranışlarıyla seyreden klinik tablolardır. Bu süreçte bireyin bedensel sağlığı, duygusal dengesi ve sosyal işlevselliği etkilenebilir.
Yeme bozukluğu kişinin “seçerek” edindiği bir durum değildir. Sıklıkla depresyon, kaygı, stres, öfke ve utanç gibi zorlayıcı duygularla baş etmeye yönelik öğrenilmiş bir düzenek olarak başlar; zaman içinde davranış örüntüsü güçlenerek kalıcılaşabilir.
Yeme bozukluklarının tek bir nedeni yoktur. Genellikle biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birlikte etkisiyle ortaya çıkar. En sık ilişkilendirilen alanlar şunlardır:
•Düşük benlik saygısı ve olumsuz benlik algısı
•Özgüven eksikliği, değersizlik ve yetersizlik düşünceleri
•Kimlik karmaşası ve duygusal düzenleme güçlüğü
•Depresyon ve kaygı belirtileri
•Aile içi iletişim sorunları ve ilişki stresörleri
•Travmatik yaşantılar ve kronik stres
Not: “Sadece irade meselesi” yaklaşımı klinik olarak doğru değildir. Yeme bozuklukları, çoğu zaman çok katmanlı bir psikobiyolojik zeminde gelişir.
Yeme bozukluklarında görülebilecek belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Sık izlenen işaretler:
•Bir anda aşırı yeme ya da yemeyi belirgin kısıtlama
•Yemek sonrası kusma, aşırı egzersiz, telafi davranışları
•Kalori hesabı ve yiyecek içeriklerine aşırı odaklanma
•Yemekten sonra suçluluk, utanç, pişmanlık
•Yemek yenilen sosyal ortamlardan kaçınma
•Sürekli kilo, diyet ve beden konuşmalarına yoğunlaşma
•Bedensel belirtiler (halsizlik, baş dönmesi, adet düzensizliği, sindirim sorunları vb.) ve işlevsellik kaybı
Yeme bozuklukları her cinsiyette görülebilir. Klinik başvurularda kadın oranı daha yüksek olsa da son yıllarda erkeklerde de başvuruların arttığı bildirilmektedir. Toplumsal görünürlük farkı nedeniyle erkeklerde tanı gecikmesi yaşanabilmektedir.
Yeme bozuklukları; psikiyatrik değerlendirme gerektiren, bedensel sonuçları da olabilen klinik tablolardır. Anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve tıkanırcasına yeme bozukluğu gibi türlerde tıbbi riskler gelişebilir ve izlem gerektirebilir. Bu nedenle değerlendirme, gerekli görüldüğünde tıbbi muayene ve laboratuvar incelemeleriyle birlikte yürütülmelidir.
Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 sınıflamasında yeme bozuklukları özetle şu gruplarda ele alınır:
Anoreksiya Nervoza
Bulimia Nervoza
Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu
Diğer/Sınıflandırılamayan Yeme Bozuklukları (klinik ölçütleri kısmen karşılayan tablolar)
Anoreksiya nervozada birey; kilo alma korkusu, beden algısında bozulma ve kilo/şekil odaklı yoğun düşünceler nedeniyle yemeyi aşırı kısıtlayabilir. Kilosu düşük olsa dahi kendini yeterince zayıf hissetmeyebilir.
Bazı olgularda kilo kontrolü için:
•kusma,
•aşırı egzersiz,
•laksatif/diüretik gibi uygunsuz ilaç kullanımı
gibi riskli telafi davranışları görülebilir. Bu durumlar bedensel sağlığı tehdit edebilir.
Bulimia nervoza; tekrarlayıcı aşırı yeme atakları ile birlikte, kilo almayı engellemek için telafi davranışlarının (kusma, laksatif/diüretik kullanımı, aşırı egzersiz, aç kalma vb.) görülebildiği bir tablodur. Bireyin benlik değerlendirmesi çoğu zaman kilo ve beden şekline aşırı bağlı hale gelir.
Tıkanırcasına yeme bozukluğunda kişi kısa sürede normalden çok daha fazla miktarda yiyecek tüketebilir ve bu sırada kontrol kaybı yaşar. Atak sonrasında rahatlama hissi kısa sürebilir; ardından utanç, pişmanlık ve kendinden hoşnutsuzluk gelişebilir.
Sık görülen işaretler:
•Yeme davranışını durduramama
•Normalden çok daha hızlı yeme
•Utanç nedeniyle yalnız yemeyi tercih etme
•Atak sonrası suçluluk ve kendinden tiksinme
Tek bir nedene indirgenemez. Sıklıkla şu faktörlerle ilişkilidir:
•Genetik yatkınlık ve aile öyküsü
•Duygusal düzenleme güçlüğü (stresle yeme davranışı üzerinden baş etme)
•Özgüven sorunları ve beden memnuniyetsizliği
•Geçmişte anksiyete, depresyon, travma sonrası stres belirtileri
•Çevresel baskılar ve öğrenilmiş davranış örüntüleri
Yeme bozukluklarında tedavi planı; tablonun türüne, şiddetine, tıbbi risklere ve eşlik eden psikiyatrik durumlara göre bireyselleştirilir. Sıklıkla şu yapı taşları birlikte değerlendirilir:
•Psikoeğitim ve düzenli takip
•Beslenme düzeni planı (gerektiğinde diyetisyen iş birliği)
•Bilişsel Davranışçı yöntemler (özellikle yeme bozukluklarına uyarlanmış modeller)
•Kişilerarası yöntemler (uygun olgularda)
•Gerekli görüldüğünde ilaç tedavisi ve tıbbi izlem
Tedavi hedefleri:
•Riskli diyet ve telafi davranışlarını azaltmak
•Aşırı yeme/çıkarma döngüsünü kırmak
•Beden algısı ve kilo odaklı işlevsiz düşünceleri düzenlemek
•Duygusal düzenleme becerilerini güçlendirmek
•Nüks önleme stratejileri oluşturmak
Hipnoz, yeme bozukluklarında tek başına birincil tedavi olarak değil; uygun olgularda, hekim değerlendirmesiyle destekleyici ve tamamlayıcı bir yöntem olarak ele alınabilir.
Hipnoz uygulamalarının hedeflediği alanlar:
•Duygusal düzenleme (stres, kaygı, utanç gibi tetikleyicilerin yönetimi)
•Kontrol kaybı hissinin ve dürtüselliğin düzenlenmesi
•Beden farkındalığı ve yeme sinyallerinin (açlık-tokluk) ayırt edilmesine destek
•Öz-şefkat ve benlik algısının güçlendirilmesi (ego güçlendirme telkinleri)
•Nüks önleme ve günlük yaşamda uygulanabilir öz-düzenleme becerileri
Bilimsel literatürde hipnozun yeme bozukluklarında kullanımıyla ilgili veriler; bazı klinik gözlemler, sınırlı sayıda çalışma ve vaka raporları üzerinden ilerlemektedir. Bu nedenle en doğru yaklaşım, hipnozu kanıta dayalı ana tedavi çerçevesine entegre, ölçülebilir hedeflerle ve tıbbi güvenliği gözeterek uygulamaktır.
Döngüyü Açıklama: Aşırı Yeme ve Telafi Davranışı
Hipnoz ve bilişsel yöntemler birlikte ele alındığında, çoğu olguda döngü şu mekanizma üzerinden anlaşılır:
Aşırı yeme atağından sonra kişi telafi davranışına (ör. kusma/aşırı egzersiz) yönelebilir. Bu davranış kısa vadede kaygıyı azaltır ve “rahatlama” sağlar.
Ardından suçluluk, utanç ve kontrol kaybı duyguları yükselir. Kişi bunu azaltmak için katı diyete karar verir. Diyette küçük bir sapma bile “her şey bozuldu” algısını tetikleyerek yeniden kontrolsüz yeme atağına yol açabilir. Böylece kendini yıkım döngüsü sürer.
Hipnoz burada; tetikleyici duygu-düşünce zincirini fark ettirip, daha işlevsel baş etme yanıtlarının yerleşmesine yardımcı olabilecek destekleyici bir araçtır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi planlaması hekim değerlendirmesi ile yapılır. Hipnoz uygulamaları, uygun görülen vakalarda destekleyici tedavi yöntemi olarak değerlendirilir. Yeme bozuklukları tıbbi risk içerebileceğinden, gerekli durumlarda tıbbi izlem ve ilgili branşlarla iş birliği önemlidir.
•American Psychiatric Association. DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.
•National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Eating disorders: recognition and treatment (Guideline NG69).
•American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders.
•Fairburn CG. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders (CBT-E yaklaşımı).
•Treasure J, Duarte TA, Schmidt U. Eating disorders (genel klinik çerçeve ve tedavi yaklaşımları).
•Yapko MD. Trancework / hypnosis in clinical practice (hipnozun klinik kullanım çerçevesi; yeme davranışı dahil davranışsal alanlarda destekleyici uygulamalar).
Bu içerik Dr. Serkan Akıncı tarafından hazırlanmıştır.
