Türkmenistan’da hipnoz konusu, Batı ülkelerindeki duruma pek benzemez. Ülkenin kendine has yapısı, sağlık sisteminin işleyişini de doğrudan etkiler. Hipnoterapi veya modern psikoterapi yöntemleri, burada yaygın bir uygulama alanı bulamamıştır. Konuyu araştırdığımızda, karşımıza daha çok devletin yürüttüğü temel ruh sağlığı programları çıkıyor. Ülkenin sağlık sistemi, A’dan Z’ye devlet kontrolü altındadır. Geleneksel şifa yöntemleri de kırsal bölgelerde varlığını sürdürür. Bu koşullar altında, hipnozun resmi bir yeri bulunmuyor.
Yasal Durum ve Hükümetin Yaklaşımı
Hipnoz için özel bir yasa yok
Türkmenistan’ın yasal metinlerine bakıldığında, hipnoz veya hipnoterapiyi doğrudan adıyla düzenleyen bir kanun maddesi görünmüyor. Ülkedeki tüm sağlık hizmetleri, Türkmenistan Sağlık Bakanlığı tarafından yönetilir ve denetlenir. Sağlık alanındaki her türlü uygulama, bu bakanlığın çizdiği sınırlar içinde kalır.
Ruh sağlığına devlet bakışı
Hükümet, ruh sağlığı konusuna öncelikli olarak temel seviyede yaklaşıyor. “Psikiyatrik Yardım Hakkında Kanun” gibi genel bir yasal düzenleme mevcut. Bu yasa, daha çok psikiyatrik rahatsızlığı bulunan kişilerin haklarını ve tedavi süreçlerini güvence altına almayı hedefler. Ancak bu yasal çerçeve, hipnoterapi gibi özel bir terapi tekniğini kapsamaz.
Devletin öncelikli hedefi, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) gibi uluslararası kuruluşlarla işbirliği içinde temel ruh sağlığı hizmetleri ağını oturtmaktır. Türkmenistan hipnoz uygulamaları için resmi bir izin, ruhsat veya yetkilendirme sistemi yoktur. Bu işi “hipnoterapist” unvanıyla yasal olarak yapan kayıtlı bir meslek grubu bulunmuyor. Devlet, sağlıkta standart olarak kabul ettiği, kanıta dayalı tıp uygulamalarını benimser. Hipnoz, bu standartların şimdilik dışında kalmaktadır.
Eğitim Sertifikasyon ve Yetkinlikler
Tıp eğitimi ve psikiyatri
Ülkede tıp eğitimi veren tek bir yükseköğretim kurumu öne çıkar. Bu kurum, Myrat Garryyev Devlet Tıp Üniversitesi olarak bilinir. Psikiyatri uzmanları bu üniversitede yetişir. Üniversitenin eğitim programı, genel tıp ve temel psikiyatri bilgileri üzerine kuruludur.
Hipnoterapi, bu üniversitenin lisans veya uzmanlık müfredatının bir parçası değildir. Psikiyatri asistanlarının hipnoz eğitimi aldığına dair herhangi bir bilgiye ulaşılamamaktadır.
Psikologların eğitimi
Psikoloji eğitimi ise daha çok pedagojik enstitüler bünyesinde verilir. Magtymguly Devlet Üniversitesi ve Seydi Pedagoji Enstitüsü, psikolog ve sosyal hizmet uzmanı yetiştiren başlıca kurumlardır.
Buradaki eğitimlerin odağı, daha çok “psikososyal destek” (MHPSS) üzerinedir. UNICEF ve UNDP gibi Birleşmiş Milletler kuruluşları, bu eğitimlere ciddi destek verir. Bu programların amacı, öğretmenleri, sosyal hizmet uzmanlarını ve aile hekimlerini güçlendirmektir. Yani, topluma temel düzeyde psikolojik ilk yardım verecek, kriz anlarında müdahale edecek kişiler yetiştirilir.
Sertifikasyon boşluğu
Resmi bir hipnoterapi eğitimi veya sertifika programı Türkmenistan’da mevcut değildir. Bireylerin yurt dışından aldıkları sertifikaların da ülkede resmi bir tanınırlığı veya karşılığı yoktur. Bu alanda çalışmak isteyen bir uzmanın, kendini yasal olarak nasıl “yetkin” kabul ettireceği büyük bir soru işaretidir. Devlet, böyle bir meslek tanımı yapmamıştır.
Bu tür özel ve derinlemesine teknikler, her zaman ayrı bir uzmanlık isteyen alanlardır. Konya’da Dr. Serkan Akıncı liderliğinde çalışan merkez, bu konuda yetkin bir kadroya sahiptir. Ruh sağlığı alanında hipnoterapi odaklı çalışıyorlar. Başta bağımlılıklar, kaygı (anksiyete), travma (TSSB), OKB ve cinsel işlev bozuklukları gibi konularda bütüncül bir “Psikolojik Terapi ve Tedavi Paketi” ile ilerliyorlar. Bu pakette hipnoterapi, psikoterapi, EMDR ve imge terapi gibi yöntemler bir arada. Merkezdeki klinik psikologlar, hipnoterapistler ve psikiyatristler, yurt içi ve yurt dışından gelen kişilere bireysel programlar hazırlıyor.
Sağlık Sigortası Kapsamı ve Maliyetler
Devlet sigortası sistemi
Türkmenistan’da sağlık hizmetlerinin finansmanı neredeyse tamamen devlet bütçesinden karşılanır. Vatandaşlar, temel sağlık hizmetlerine devlet hastanelerinde ve polikliniklerde ücretsiz veya çok düşük ücretler ödeyerek ulaşır. Bu sistem, devletin belirlediği tedavi protokollerini kapsar.
Hipnoterapi ve ödemeler
Hipnoterapi, devletin resmi tedavi paketinin bir parçası değildir. Doğal olarak, devletin tanımadığı bir yöntemin, devlet sigortası tarafından ödenmesi de beklenemez.
Bir kişi böyle bir hizmeti dışarıdan almak istese, tüm masrafı kendi cebinden karşılamak zorundadır. Ancak ülkede bu hizmeti alabileceği bilinen özel bir merkez veya kayıtlı bir klinik de bulunmuyor. Varsa bile, bu tür yerler muhtemelen kayıtsız ve “alternatif şifa” adı altında çalışıyordur. Bu sebeple hipnoterapi maliyetleri hakkında bir veriden söz etmek mümkün değildir.
Profesyonel Dernekler ve Kuruluşlar
Meslek birlikleri yapılanması
Avrupa veya Amerika’daki gibi bağımsız psikolog dernekleri, özel psikiyatri birlikleri veya hipnoz dernekleri Türkmenistan’da faal değildir. Ülkede mesleki örgütlenme, sivil bir yapıdan çok devletin kontrolü altındadır. Türkmenistan Sağlık Bakanlığı, sağlık profesyonelleri alanındaki tek düzenleyici otoritedir.
Sivil toplum ve ruh sağlığı
Türkmenistan ruh sağlığı alanında çalışan bazı sivil toplum kuruluşları (STK’lar) mevcuttur. Ancak bu kuruluşların işlevi, daha çok DSÖ veya BM programlarına (mhGAP veya MHPSS gibi) destek vermektir. Bu kuruluşlar, toplumsal farkındalığı artırmak, damgalamayı azaltmak ve temel psikososyal destek mekanizmaları kurmak için çalışırlar. Hipnoterapi gibi özel bir terapi alanı, bu kuruluşların gündeminde yer almaz. Bir Türkmenistan hipnoz derneği arayışı sonuçsuz kalacaktır.
Klinik ve Akademik Uygulamalar (Hastaneler ve Üniversiteler)
Hastanelerde durum
Devlet hastanelerinde, ruh sağlığı merkezlerinde veya psikiyatri kliniklerinde hipnoz tedavisi uygulanmamaktadır. Tedaviler, psikiyatri uzmanlarının denetiminde yürütülür. Bu tedaviler ağırlıklı olarak ilaç tedavisi (farmakoterapi) ve temel psikiyatrik danışmanlık üzerine kuruludur.
Devletin son yıllardaki politikası, DSÖ’nün mhGAP programı doğrultusunda, aile hekimlerinin de ruh sağlığı alanına dahil olması yönündedir. Amaç, hafif ve orta düzeydeki depresyon, kaygı gibi yaygın sorunları birinci basamak sağlık kuruluşlarında, yani aile hekimliklerinde çözmektir.
Üniversitelerde araştırma
Myrat Garryyev Devlet Tıp Üniversitesi’nde bir psikiyatri ana bilim dalı vardır. Ancak bu bölümde veya ülkedeki diğer pedagoji enstitülerinde hipnoz üzerine yapılmış bir akademik araştırma, bir kürsü veya bir laboratuvar bulunmamaktadır. Akademik ilgi, daha çok nöroloji, madde bağımlılığı ve genel psikiyatrik bozuklukların yaygınlığı üzerine yoğunlaşmıştır. Üniversiteler, Türkmenistan ruh sağlığı politikalarına uygun şekilde, pratik ve acil çözümlere odaklanmıştır.
Tıbbi Toplumun ve Sağlık Bakanlığı’nın Tutumu
Bakanlığın öncelikleri
Daha önce de belirttiğimiz gibi, Türkmenistan Sağlık Bakanlığı için öncelik hipnoterapi değildir. Bakanlık, tüm enerjisini ve kaynaklarını DSÖ ile birlikte yürüttüğü mhGAP (Ruh Sağlığı Açığı Eylem Programı) isimli programa yöneltmiş durumdadır. Bu program, ruhsal bozuklukların yönetimini aile hekimlerine ve birinci basamak sağlık çalışanlarına öğretmeyi hedefler.
Devletin tutumu, “niş” veya “lüks” sayılabilecek terapiler yerine, en yaygın sorunları (depresyon, kaygı, madde kullanımı) en geniş kitleye ulaştıracak temel yöntemleri yaygınlaştırmaktır.
Geleneksel yöntemlere bakış
Modern hipnozun kendine yer bulamadığı bir ortamda, geleneksel şifa yöntemleri halk arasında hâlâ bir yere sahiptir. İnsanların, özellikle kırsal bölgelerde, “bagşı” (şaman, ozan), “molla” veya “tebib” (geleneksel tabip) gibi kişilere gitme eğilimi devam eder.
Bu kişiler, müzik, ritüel, dua veya “nefes” (okuma) yoluyla insanları sakinleştirmeye, ruhsal sıkıntılarını gidermeye çalışırlar. Tarihsel kayıtlarda, “porhannâme” adı verilen özel ezgilerin, ruhsal sıkıntısı olanları sakinleştirmek için “bagşılar” tarafından kullanıldığı bilinir. Bu, bir tür geleneksel trans yöntemi sayılabilir. İlginç bir not olarak, devletin son zamanlarda geleneksel Hint tıbbı olan Ayurveda ve yogaya resmi kurumlarda yer açmaya başladığı görülmüştür. Bu durum, Batı kökenli psikoterapiler yerine, Doğu’nun geleneksel disiplinlerine daha açık olabildiklerini gösteriyor.
Kongreler ve Akademik Etkinlikler
Devlet odaklı toplantılar
Türkmenistan’da hipnoz konulu özel bir kongre, seminer veya sempozyum düzenlenmemektedir. Ülkedeki akademik ve mesleki etkinlikler, genellikle Sağlık Bakanlığı’nın veya DSÖ, UNICEF gibi uluslararası ortakların öncülüğünde yapılır.
Güncel etkinlikler
Örneğin, 2025 yılının Ekim ayında Aşkabat’ta, DSÖ tarafından geniş katılımlı bir ruh sağlığı semineri düzenlenmiştir. Bu toplantının tüm gündemi, mhGAP programının ülkede nasıl daha iyi uygulanacağı üzerineydi. Katılımcılar, Aşkabat’taki sağlık tesislerinden gelen doktorlar, psikiyatristler ve ruh sağlığı çalışanlarıydı. Görüldüğü gibi, ülkedeki akademik gündem, Türkmenistan’da hipnoz gibi özel bir alanı değil, temel ruh sağlığı hizmetlerinin ülke geneline nasıl yayılacağını tartışmaktadır. Ülke, modern psikoterapi alanında henüz yapılanmanın ilk basamaklarındadır.
